fa تفکیک پسماند از مبدا در مناطق روستایی شمال ایران: یک مداخله‌ی نظریه‌محور مداخلات ارتقای سلامت Health Promotion Interventions پژوهشي Research <strong>زمینه‌ و هدف: </strong>برای تفکیک پسماند از مبدأ باید راهکارهای مناسبی ارائه شود. هدف این پژوهش، بررسی اثربخشی مداخله مبتنی بر نظریه رفتار برنامه‌ریزی شده در خصوص رفتار تفکیک پسماند از مبدأ خانوارها می‌باشد.<br> <br> <strong>مواد و روش‌ها:</strong> این پژوهش مداخله‌ای از نوع کارآزمایی تصادفی شاهددار در عرصه در ۱۸۴ خانوار مناطق روستایی شمال ایران در سال ۱۴۰۳ انجام شد. پس از پیش‌آزمون، مداخله‌ی آموزشی مبتنی بر TPB در کنار مداخلات محیطی انجام گرفت. دو ماه بعد، ارزشیابی مداخله انجام گرفت. ابزار گردآوری داده، پرسشنامه مبتنی بر TPB بود. تجزیه‌وتحلیل داده‌ها با نرم‌افزار SPSS۱۶ و آزمون‌های کای‌دو، فیشر، تی‌مستقل، تی‌زوجی و آنالیز کوواریانس انجام گرفت.<br> <br> <strong>یافته‌ها: </strong>آزمون ANCOVA تفاوت معنی‌داری بین گروه آزمون در مقایسه با گروه کنترل از نظر میانگین امتیازات نگرش (۱۵/۲۷&plusmn;۶۱/۲ در مقابل ۲/۸۰&plusmn;۵۶/۷۰)، کنترل رفتاری درک‌شده (۱/۱۰&plusmn;۱۸/۹۱ در مقابل ۲/۲۰&plusmn;۱۷/۰۴)، هنجارهای انتزاعی (۱/۳۳&plusmn;۳۳/۲۷ در مقابل ۲/۱۵&plusmn;۳۰/۶۶)، قصد رفتاری (۰/۸۶&plusmn;۲۴/۰۰ در مقابل ۱/۵۵&plusmn;۱۴/۹۳)، و رفتار تفکیک پسماند از مبدأ (۱/۲۲&plusmn;۴۲/۵۸ در مقابل ۲/۰۱&plusmn;۲۷/۴۲)، دو ماه بعد از مداخله نشان داد ( ۰/۰۵˂P). میانگین امتیازات همه‌ی سازه‌های TPB قبل و دو ماه بعد از مداخله در گروه آزمون تفاوت معنی‌داری داشت (۰/۰۵˂P) در حالی‌که در گروه کنترل به‌جز سازه‌ی نگرش (۰/۰۴۵=P)، در بقیه‌ی سازه‌ها تغییر معنی‌داری مشاهده نشد (۰/۰۵˃P).<br> <br> <strong>نتیجه‌گیری‌: </strong>مطالعه‌ی حاضر اثربخشی مداخله‌ی آموزشی مبتنی بر TPB را به‌همراه مداخلات محیطی جهت تسهیل تفکیک پسماند از مبدأ تأیید می‌کند. استفاده از الگوهای رفتاری برای برنامه‌ریزی مسائل محیط زیست به‌ویژه تفکیک پسماند توصیه می‌شود.<br> &nbsp; <div style="text-align: justify;"><strong>Background and Objectives:</strong> It is necessary to implement appropriate solutions regarding waste separation at source. This study aimed to investigate the impact of a Theory of Planned Behavior-based intervention on households&rsquo; in source waste separation behavior.<br> <br> <strong>Materials and Methods:</strong> This is an interventional research on 184 households in rural areas, northern Iran, 2024-2025. Two villages were randomly selected and assigned. After pre-test, a TPB-based intervention was implemented. In addition, some environmental facilitations like preparing a separate waste collection booth were carried out. Follow-up was conducted two months after intervention. The data collection tool was a TPB-based questionnaire. Data analysis was performed by SPSS16 and using Chi-square, Fisher, t-test, paired t-test, and ANCOVA.<br> <br> <strong>Results:</strong> Findings of ANCOVA showed a significant difference between experimental and control groups in terms of mean scores of attitude (56.70&plusmn;2.80 vs 61.15&plusmn;2.27), perceived behavioral control (17.04&plusmn;2.20 vs 18.91&plusmn;1.10), subjective norms (30.66&plusmn;2.15 vs 33.27&plusmn;1.33), behavioral intention (14.93&plusmn;1.55 vs 24.00&plusmn;0.86), and in source waste separation behavior (27.42&plusmn;2.01 vs 42.58&plusmn;1.22), two months after intervention (P<0.05). The mean scores of all TPB constructs before and two months after the intervention in the experimental group were significantly increased (P<0.05), while in the control group, except for the attitude (P=0.045), no significant change was observed for the TPB constructs (P>0.05).<br> <br> <strong>Conclusion:</strong> The present attempt confirms the effectiveness of education based on TPB framework along with some environmental interventions in facilitating waste separation behavior. Therefore, the use of behavior change models for planning in the field of environmental problems, especially waste separation, is recommended.<br> <br> <span style="font-size:12pt"><span style="line-height:normal"><span style="tab-stops:367.5pt"><span calibri="" style="font-family:"><b><span style="font-size:9.0pt"><span style="color:black">Open Access</span></span></b><b><span style="font-size:9.0pt"> <span style="color:black">Policy</span>: </span></b><span style="font-size:9.0pt"><span style="color:black">This is an open access article under the terms of the Creative Commons Attribution License, which permits use, distribution and reproduction in any medium, provided the original work is properly cited.</span></span><b> </b><span style="font-size:9.0pt"><span style="color:black">To view a copy of this license, visit </span></span><a href="https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/" style="color:#0563c1; text-decoration:underline"><span style="font-size:9.0pt">https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/</span></a></span></span></span></span><br> &nbsp;</div> تفکیک پسماند از مبدأ, آموزش, مداخله, نظریه‌ی رفتار برنامه‌ریزی‌شده, رفتار Waste separation, Intervention, Theory of planned behavior, Behavior 82 97 http://journal.ihepsa.ir/browse.php?a_code=A-10-3943-1&slc_lang=fa&sid=1 Mojtaba Aliakbari Sefiddarboni مجتبی علی اکبری سفیدداربنی Aliakbari2915@gmail.com 100319475328460025086 100319475328460025086 No MSc. in Environmental Health Engineering-Waste Management, School of Public Health and Safety, Shahid Beheshti University of Medical Sciences, Tehran, Iran. کارشناسی‌ارشد مهندسی بهداشت محیط - مدیریت پسماند، دانشکده بهداشت و ایمنی، دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، تهران، ایران. Sakineh Rakhshanderou سکینه رخشنده رو s_rakhshanderou@sbmu.ac.ir 100319475328460025087 100319475328460025087 No Associate Professor of Health Education and Health Promotion, School of Public Health & Safety, Shahid Beheshti University of Medical Sciences, Tehran, Iran. دانشیار آموزش بهداشت و ارتقاء سلامت، دانشکده بهداشت و ایمنی، دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، تهران، ایران. Mohtasham Ghaffari محتشم غفاری mohtashamghaffari@sbmu.ac.ir 100319475328460025088 100319475328460025088 Yes Professor of Health Education and Health Promotion, Environmental and Occupational Hazards Control Research Center, Research Institue for Health Sciences and Environment, Shahid Beheshti University of Medical Sciences, Tehran, Iran. School of Public Health & Safety, Shahid Beheshti University of Medical Sciences, Tehran, Iran استاد آموزش بهداشت و ارتقاء سلامت، مرکز تحقیقات کنترل عوامل زیان‌آور محیط و کار، پژوهشکده علوم بهداشتی و محیط زیست، دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، تهران، ایران. دانشکده بهداشت و ایمنی، دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، تهران، ایران Seyyed Nadali Alavi Bakhtiarvand سید نادعلی علوی بختیاروند Alavi@sbmu.ac.ir 100319475328460025089 100319475328460025089 No Professor of Environmental Health Engineering, School of Public Health & Safety, Shahid Beheshti University of Medical Sciences, Tehran, Iran استاد مهندسی بهداشت محیط، دانشکده بهداشت و ایمنی، دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، تهران، ایران Mohammad Rafiee محمد رفیعی rafiee@sbmu.ac.ir 100319475328460025090 100319475328460025090 No Associate Professor of Environmental Health Engineering, School of Public Health & Safety, Shahid Beheshti University of Medical Sciences, Tehran, Iran. دانشیار مهندسی بهداشت محیط، دانشکده بهداشت و ایمنی، دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، تهران، ایران. Mohsen Sadani محسن سعدانی m.sadani@sbmu.ac.ir 100319475328460025091 100319475328460025091 No Assistant Professor of Environmental Health Engineering, School of Public Health & Safety, Shahid Beheshti University of Medical Sciences, Tehran, Iran. استادیار مهندسی بهداشت محیط، دانشکده بهداشت و ایمنی، دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، تهران، ایران.